Në Kërkim të së Kuqes së Onufrit

Jo çdo udhëtim nis me një hartë. Disa nisin me një ngjyrë.

Në Elbasan, një nga qytetet më të vjetra të Shqipërisë, ajo ngjyrë është e Kuqja e Onufrit. Për ta kuptuar atë, duhet të ecësh fillimisht brenda mureve të Kalasë, zemra historike e qytetit, e banuar pa ndërprerje prej gati dy mijë vjetësh. Këtu, mes gurëve romakë, shtëpive osmane, kishave dhe xhamive të fshehura pas portave të vjetra, historia nuk ekspozohet si në një muze. Ajo vazhdon të jetojë.Në orët e para të mëngjesit, kur drita prek ngadalë muret shekullore dhe rrugicat janë ende në heshtje, Elbasani zbulon fytyrën e tij më autentike. Nuk kërkon të mahnisë. Të fton të vëzhgosh. Dhe sa më gjatë qëndron, aq më qartë kupton se ky qytet ka qenë gjithmonë një urë mes kulturave, besimeve dhe rrugëve tregtare që lidhnin Adriatikun me Lindjen.

Por rrugëtimi drejt Onufrit vazhdon përtej qytetit, drejt kodrave të Shpatit. Peizazhi ndryshon, ritmi ngadalësohet dhe natyra bëhet pjesë e përvojës. Mes pyjeve, burimeve dhe kodrave të gjelbra fshihet një nga thesaret më të çmuara artistike të Shqipërisë. Në Shelcan, larg itinerareve të zakonshme turistike, Kisha e Shën Kollit ruan afreske që përfaqësojnë një nga kulmet e artit pasbizantin. Pikërisht këtu, në shekullin XVI, Onufri arriti t'i japë spiritualitetit një fytyrë thellësisht njerëzore. Nga jashtë, kisha është e thjeshtë. Brenda saj, megjithatë, hapet një univers ngjyrash, drite dhe heshtjeje. Shenjtorët nuk shfaqen si figura të largëta, por si qenie me karakter, emocion dhe një prani që vazhdon të komunikojë me vizitorin edhe pas pesë shekujsh.

Dhe më pas vjen e Kuqja e Onufrit. Një ngjyrë e fuqishme, e ndritshme dhe e pagabueshme, që edhe sot ruan intensitetin e saj të jashtëzakonshëm. Nuk është vetëm pigment. Është një deklaratë artistike, një mënyrë për të krijuar dritë, thellësi dhe jetë. Teksa afresket shpalosen njëri pas tjetrit, bëhet e qartë se Shelcani nuk është thjesht një kishë në një fshat malor. Është një galeri arti e shekullit XVI, e ruajtur aty ku lindi, larg qendrave të mëdha europiane, por pranë përsosmërisë së tyre artistike.

Ky është privilegji i Shqipërisë autentike: të zbulosh kryevepra pa turma, të jetosh trashëgiminë kulturore në peizazhin që e frymëzoi dhe të takosh komunitete që e kanë ruajtur atë brez pas brezi. Kur rikthehesh në Elbasan, kupton se ky nuk ishte vetëm një udhëtim mes historisë dhe artit. Ishte një takim me vetë identitetin kulturor shqiptar. Ndoshta kjo është trashëgimia më e madhe e Onufrit: jo vetëm ngjyra që mban emrin e tij, por aftësia që arti të vazhdojë të flasë përtej kohës, kufijve dhe brezave. Sepse disa udhëtime nuk përfundojnë në destinacion. Ato mbeten përgjithmonë në kujtesë.